Từ hàng giả đến tài sản số: Cuộc chuyển dịch của mặt trận sở hữu trí tuệ
Sau hơn 3 tuần cao điểm, 28 vụ án hình sự được khởi tố, phản ánh sự dịch chuyển của các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ từ hàng giả sang tài sản số.
Chỉ sau hơn 3 tuần triển khai Công điện số 38/CĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, cả nước đã phát hiện, xử lý 1.438 vụ việc xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, trong đó có 28 vụ bị khởi tố hình sự. Đằng sau những con số này không chỉ là một đợt cao điểm kiểm tra, xử lý vi phạm, mà còn phản ánh một thực tế đáng chú ý: các hành vi xâm phạm sở hữu trí tuệ đang dịch chuyển mạnh sang môi trường số, đặt ra những yêu cầu mới đối với công tác thực thi pháp luật.
KHÔNG CÓ VÙNG CẤM, KHÔNG CÓ NGOẠI LỆ
Ngày 5/5/2026, Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng ký ban hành Công điện số 38/CĐ-TTg về tập trung chỉ đạo thực hiện quyết liệt các giải pháp đấu tranh, ngăn chặn, xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.
Đáng chú ý, Công điện được gửi tới Chánh án Tòa án nhân dân tối cao, Viện trưởng Viện Kiểm sát nhân dân tối cao, các bộ, ngành Trung ương, Bí thư Tỉnh ủy, Thành ủy và Chủ tịch UBND các tỉnh, thành phố trên cả nước. Đồng thời, Chính phủ yêu cầu các lực lượng chức năng đồng loạt ra quân từ ngày 7/5 đến ngày 30/5/2026 để đấu tranh, ngăn chặn và xử lý các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ theo tinh thần “không có vùng cấm, không có ngoại lệ”.
Việc ban hành Công điện 38 cho thấy quyết tâm của Chính phủ trong việc tạo chuyển biến mạnh mẽ hơn đối với công tác thực thi quyền sở hữu trí tuệ. Theo đánh giá của Chính phủ, mặc dù thời gian qua nhiều vụ việc vi phạm đã được phát hiện và xử lý, song tình trạng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ vẫn diễn biến phức tạp ở một số lĩnh vực, địa phương, ảnh hưởng đến môi trường đầu tư, kinh doanh cũng như quyền, lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp và người tiêu dùng.
Từ thực tế đó, Công điện yêu cầu sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị. Các bộ, ngành, địa phương phải tập trung nguồn lực triển khai các biện pháp kiểm tra, phát hiện và xử lý vi phạm; thành lập các tổ công tác liên ngành tại địa phương; thực hiện chế độ báo cáo nhanh hằng ngày về kết quả phát hiện, xử lý các vụ việc nghiêm trọng. Bộ Khoa học và Công nghệ được giao làm đầu mối tổng hợp tình hình thực hiện trên phạm vi toàn quốc để phục vụ công tác chỉ đạo, điều hành của Chính phủ.
Theo số liệu được Bộ Khoa học và Công nghệ, tính đến ngày 27/5, các bộ, ngành và địa phương trên cả nước đã phát hiện, xử lý 1.438 vụ việc xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ; xử lý hành chính 1.146 vụ và khởi tố hình sự 28 vụ.
Những con số thống kê phản ánh một thực tế đáng lo ngại là bản đồ vi phạm quyền sở hữu trí tuệ đang thay đổi một cách nhanh chóng. Cùng với sự phát triển của thương mại điện tử và kinh tế số, các hành vi xâm phạm không còn tập trung chủ yếu tại các khu chợ hay cửa hàng truyền thống, mà đang nhanh chóng dịch chuyển lên môi trường trực tuyến, nơi việc mua bán, quảng bá và phân phối hàng hóa có thể diễn ra với tốc độ và quy mô phức tạp hơn nhiều lần so với trước đó.
"CUỘC CHIẾN"
KHÔNG CÒN NẰM Ở CÁC KHU CHỢ
Trong một thời gian dài, khi nhắc đến các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, nhiều người thường liên tưởng đến những quầy hàng bán đồ nhái ở các khu chợ, các cửa hàng kinh doanh hàng giả hoặc những cơ sở sản xuất nhỏ lẻ nằm sâu trong khu dân cư. Đó cũng là hình ảnh quen thuộc gắn với các đợt kiểm tra, xử lý của lực lượng chức năng trong thời gian trước.
Tuy nhiên, những vụ việc được phát hiện trong đợt cao điểm thực hiện Công điện số 38 vừa qua lại đang cho thấy một bức tranh khác.
Tại Thành phố Hồ Chí Minh, ngày 7/6, lực lượng chức năng thông tin về việc triệt phá một đường dây sản xuất, buôn bán dép giả các thương hiệu nổi tiếng thế giới, thu giữ hơn 23.000 đôi dép thành phẩm. Không còn là những quầy hàng nhỏ lẻ hay các điểm bán lẻ truyền thống, hoạt động xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trong vụ việc này đã được tổ chức theo mô hình sản xuất tập trung, có nhân công, máy móc và quy trình hoàn chỉnh. Trước đó, ngày 4/6, cơ quan điều tra đã khởi tố vụ án, khởi tố 5 bị can về tội “Xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp”, cho thấy mức độ nghiêm trọng ngày càng tăng của loại hành vi vi phạm này.
Tại Đồng Nai, ngày 9/6, cơ quan điều tra đã khởi tố vụ án, khởi tố 2 bị can về hành vi “Xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp” liên quan hoạt động kinh doanh hàng giả các thương hiệu thời trang xa xỉ. Theo thông tin từ cơ quan chức năng, 1.430 sản phẩm giả mạo nhãn hiệu nổi tiếng đã bị phát hiện tại 2 kho hàng trên địa bàn thành phố. Đáng chú ý, các đối tượng khai nhận mua hàng từ các hội nhóm trên mạng xã hội, biết rõ là hàng giả nhưng vẫn đưa về kinh doanh do giá rẻ, dễ tiêu thụ và mang lại lợi nhuận cao.
Tương tự tại Cần Thơ, trước đó ngày 6/6, lực lượng chức năng đã phát hiện 2 địa điểm sản xuất, kinh doanh hàng giả các nhãn hiệu thời trang nổi tiếng như Hermes, Gucci, Burberry, Louis Vuitton, Dior và Versace với quy mô lớn. Đáng chú ý, ngoài hoạt động sản xuất trực tiếp, các đối tượng còn sử dụng các nền tảng mạng xã hội và sàn thương mại điện tử trên nền tảng ứng dụng Facebook, TikTok, Zalo, Shopee để đăng tải hình ảnh, video quảng cáo sản phẩm và tiêu thụ hàng hóa trên phạm vi rộng.
Có thể thấy, một tài khoản mạng xã hội, một phiên livestream hoặc một kho hàng đặt trong khu dân cư cũng có thể trở thành mắt xích của một hoạt động kinh doanh có khả năng tiếp cận khách hàng trên phạm vi cả nước.
Sự phát triển của thương mại điện tử và các nền tảng trực tuyến đang mang lại nhiều cơ hội phát triển cho hoạt động kinh doanh hợp pháp, nhưng đồng thời cũng tạo ra không gian mới để các hành vi vi phạm ẩn mình, mở rộng quy mô và gia tăng tốc độ lan tỏa.
Thực tế này khiến công tác phát hiện và nhận diện vi phạm của các lực lượng chức năng ngày càng trở nên khó khăn hơn.
“Hiện nay, việc đấu tranh với hàng giả gặp không ít khó khăn do công nghệ làm giả ngày càng hiện đại, trong khi việc nhận diện hàng giả bằng cảm quan thông thường là rất khó. Người tiêu dùng thông minh là cần thiết, nhưng thực tế nhiều loại hàng giả hiện nay còn ‘thông minh hơn’ cả người tiêu dùng”.
-TS. Bùi Văn Quyền, Viện trưởng Viện Chống gian lận thương mại và hàng giả-
Nhận định này của TS. Bùi Văn Quyền, Viện trưởng Viện Chống gian lận thương mại và hàng giả chia sẻ chia sẻ tại Chương trình “Tập huấn kiến thức về chống gian lận thương mại, hàng giả và xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ” hồi tháng 5 vừa qua, phần nào lý giải vì sao nhiều hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ vẫn có thể tồn tại trong thời gian dài và vì sao cuộc chiến chống hàng giả hiện nay không còn đơn thuần là câu chuyện kiểm tra tại các khu chợ hay cửa hàng truyền thống.
KHÔNG CHỈ HÀNG GIẢ: KHI BẢN QUYỀN TRỞ THÀNH MẶT TRẬN NÓNG
Nếu phần lớn các vụ việc được phát hiện trong đợt cao điểm cho thấy sự dịch chuyển của hoạt động buôn bán hàng giả từ thị trường truyền thống sang các nền tảng trực tuyến, thì một diễn biến khác cũng đáng chú ý không kém: cuộc chiến bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ năm 2026 không còn chỉ dừng lại ở hàng hóa hữu hình.
Lần đầu tiên, trong Công điện số 38, Chính phủ yêu cầu Bộ Công an tập trung xác minh, điều tra, khởi tố các vụ án nghiêm trọng về quyền tác giả, quyền liên quan; đồng thời triệt phá các website và các tổ chức điều hành website vi phạm bản quyền trực tuyến có lượng truy cập lớn. Yêu cầu này cho thấy phạm vi của cuộc đấu tranh đã được mở rộng từ hàng hóa giả mạo sang các tài sản trí tuệ được tạo ra trong môi trường số.
Chỉ sau hơn một tuần triển khai đợt cao điểm, ngày 15/5, Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an đã khởi tố 5 vụ án hình sự về tội “Xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan” theo Điều 225 Bộ luật Hình sự.
Các vụ án xảy ra tại Công ty BH Media, Công ty Lululola Entertainment, nhóm 1900 Group, Công ty Mây Sài Gòn và Trung tâm Giọng ca để đời. Đây là một trong những động thái mạnh mẽ nhất từ trước đến nay đối với các hành vi bị cho là xâm phạm quyền tác giả và quyền liên quan trong lĩnh vực nội dung, giải trí.
Điển hình là vụ án xảy ra tại Công ty BH Media, nơi Cơ quan Cảnh sát điều tra đã khởi tố Tổng Giám đốc Nguyễn Hải Bình để điều tra về hành vi “Xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan”. Theo cơ quan điều tra, doanh nghiệp này bị cáo buộc ghi âm, ghi hình, sao chép và khai thác các tác phẩm âm nhạc trên môi trường số khi chưa được sự cho phép của chủ thể quyền, qua đó thu lợi từ hoạt động khai thác nội dung trực tuyến.
Không lâu sau đó, Công an tỉnh Hưng Yên tiếp tục khởi tố 23 đối tượng liên quan đến các website phát lậu bóng đá như CakhiaTV và RakhoiTV. Theo cơ quan điều tra, các đối tượng không chỉ bị cáo buộc xâm phạm bản quyền các giải đấu bóng đá trong nước và quốc tế mà còn tổ chức quảng cáo cá độ, đánh bạc và thu lợi bất chính với quy mô lớn. Đáng chú ý, nhóm này được xác định đang chuẩn bị kế hoạch phát lậu World Cup 2026 trước khi bị phát hiện, xử lý.
Những vụ việc trên cho thấy một thay đổi đáng báo động trong nhận thức về sở hữu trí tuệ. Nếu trước đây nhiều người thường nghĩ đến sở hữu trí tuệ thông qua các sản phẩm hữu hình như quần áo, túi xách hay giày dép giả mạo nhãn hiệu, thì nay phim ảnh, âm nhạc, chương trình truyền hình, các sự kiện thể thao hay những nội dung số khác cũng được nhìn nhận là những tài sản có giá trị kinh tế cần được bảo vệ bằng các biện pháp pháp lý tương xứng.
Cuộc chiến sở hữu trí tuệ năm 2026 không chỉ nhắm tới hàng hóa hữu hình mà đã mở rộng sang các tài sản số có giá trị kinh tế ngày càng lớn.
CAO ĐIỂM CHỈ LÀ ĐIỂM KHỞI ĐẦU
Sau hơn ba tuần triển khai Công điện số 38, các vụ án hình sự liên quan được khởi tố đã thu hút sự quan tâm đặc biệt của dư luận và người dân. Không chỉ bởi đây là kết quả đáng chú ý trong một khoảng thời gian ngắn, mà còn bởi nó phản ánh sự thay đổi trong cách tiếp cận đối với công tác thực thi quyền sở hữu trí tuệ.
Trong nhiều năm, phần lớn các vụ việc xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ tại Việt Nam được xử lý theo hướng hành chính. Cách tiếp cận này phù hợp với những vi phạm có quy mô nhỏ hoặc chưa đủ yếu tố cấu thành tội phạm. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của nền kinh tế số, nhiều hành vi vi phạm đã vượt ra ngoài phạm vi của những giao dịch đơn lẻ, mang tính tự phát. Không ít trường hợp có sự tổ chức chặt chẽ, phạm vi hoạt động rộng, số lượng người tham gia lớn và khả năng thu lợi bất chính đáng kể.
Trong bối cảnh đó, việc xuất hiện một loạt vụ án hình sự liên quan đến đợt cao điểm, cho thấy công tác thực thi quyền sở hữu trí tuệ đang được đặt trong yêu cầu cao hơn về tính răn đe, phòng ngừa cũng như nhăm bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các chủ thể quyền.
Những kết quả bước đầu cũng cho thấy nhiều thách thức đang được đặt ra.
Theo đánh giá của Bộ Khoa học và Công nghệ, hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ ngày càng diễn biến phức tạp, đặc biệt trên môi trường số. Việc phát hiện, thu thập chứng cứ, xác định yếu tố xâm phạm trong nhiều trường hợp đòi hỏi sự phối hợp giữa nhiều cơ quan, đơn vị và cần nguồn dữ liệu chuyên môn đủ mạnh để hỗ trợ quá trình xử lý.
Đây cũng là lý do Bộ Khoa học và Công nghệ đang đẩy nhanh công tác xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về thực thi quyền sở hữu trí tuệ. Hệ thống này tiến đến sẽ tích hợp dữ liệu về xử lý vi phạm hành chính, xử lý hình sự, các vụ việc điển hình, kết quả giám định và nhiều thông tin chuyên môn liên quan.
Việc hình thành một nguồn dữ liệu tập trung được kỳ vọng sẽ giúp các cơ quan thực thi nâng cao hiệu quả phối hợp, rút ngắn thời gian xử lý và dự báo tốt hơn xu hướng vi phạm trong thời gian tới.
Song song với đó, việc sửa đổi, bổ sung Nghị định số 99/2013/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp cũng đang được thúc đẩy nhằm đáp ứng yêu cầu thực tiễn. Một trong những nội dung đáng chú ý là đề xuất bổ sung biện pháp ngăn chặn truy cập đối với các tên miền có hành vi xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp. Đây được xem là một công cụ cần thiết trong bối cảnh nhiều hành vi vi phạm hiện nay diễn ra trên môi trường mạng và có yếu tố xuyên biên giới.
Nhìn từ những kết quả ban đầu của đợt cao điểm có thể thấy, cuộc chiến bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ đang bước vào một giai đoạn mới với những yêu cầu cao hơn về năng lực thực thi, phối hợp liên ngành và hoàn thiện thể chế. Đợt cao điểm theo Công điện số 38 có thể tạo ra những chuyển biến đáng kể trong ngắn hạn, nhưng đó mới là điểm khởi đầu.
Để xây dựng một môi trường kinh doanh minh bạch, bảo vệ hiệu quả các tài sản trí tuệ và đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế số, công tác đấu tranh, ngăn chặn và xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ sẽ cần được thực hiện thường xuyên, liên tục và mang tính hệ thống hơn trong thời gian tới.
Thực hiện: Thanh Trà
Ảnh: Báo Công lý, TTXVN