Ngàn Hống - Mạch nguồn Kinh đô Xích Quỷ và khát vọng nghìn năm

Huyền thoại từ buổi bình minh dựng nước

Dãy núi Hồng Lĩnh với 99 ngọn núi vút cao trùng điệp từ lâu đã trở thành biểu tượng bất diệt cho tâm hồn và khí phách con người Hà Tĩnh. Vào năm Minh Mệnh thứ 17 (1836), hình ảnh núi Hồng đã được khắc trang trọng vào Anh Đỉnh - (một trong Cửu Đỉnh) tượng trưng cho danh thắng thiên nhiên nổi tiếng của Việt Nam.

Theo truyền thuyết dân gian, dãy Hồng Lĩnh được "ông Đùng" - một vị khổng lồ đã gom nhặt những quả núi lẻ tẻ ở vùng châu thổ Lam Giang và La Giang để xếp thành dãy núi hùng vĩ này. Khi xếp được 99 hòn, còn một hòn cuối cùng ông đánh rơi sang phía bờ Bắc sông Lam, tạo thành rú Rum.

Cũng chính ông Đùng đã đào quặng sắt ở trong các ngọn núi đem đến làng Vân Chàng dạy cho dân làm nghề rèn - một nghề truyền thống vẫn còn đến ngày nay. Sự kỳ vĩ của thiên nhiên nơi đây chính là cơ sở để Thủy tổ Kinh Dương Vương - vị vua khai sáng triều đại Hồng Bàng - chọn làm nơi đóng đô đầu tiên của nhà nước Xích Quỷ.

Trong hành trình tìm đất định đô, Kinh Dương Vương đã dừng chân tại Ngàn Hống. Ngài nhận thấy nơi đây "núi giăng nên lũy, khe chảy thành hào, non đủ cao, sông đủ sâu, đồng điền đủ rộng; tiến có thế công, thoái có thế thủ". Tại đây, Ngài đã dựng Hoàng thành, đặt tên nước là Xích Quỷ (Ngôi Sao Đỏ), kết duyên cùng Thần Long và sinh ra Lạc Long Quân. Dù sau này Kinh đô được thiên di ra núi Ao Việt (Việt Trì - Phú Thọ ngày nay), nhưng dấu tích về một Kinh đô Ngàn Hống vẫn sống mãi trong tâm trí dân gian như một mạch nguồn khởi thủy của dân tộc.

Có lẽ từ sử liệu và truyền thuyết nêu trên mà nhân dân nơi đây đã lập nên Khu Di tích Đại Hùng bao gồm: Chùa Đại Hùng và Đền thờ Thủy tổ Kinh Dương Vương cùng các bậc Vua Hùng (tiếng địa phương gọi là Đền Cao) để tưởng nhớ công ơn của vị vua khai sáng nên triều đại Hồng Bàng của muôn dân bách Việt.

Chùa Đại Hùng - Cổ tự triều Trần

Nằm trong quần thể di tích, Chùa Đại Hùng tọa lạc trên mái núi ở độ cao khoảng 100m so với mực nước biển. Theo sử cũ chép lại, Đại Hùng là một trong bốn ngôi cổ tự danh tiếng bao gồm: Thiên Tượng, Long Đàm, Đại Hùng và Cực Lạc, được xây dựng vào khoảng thế kỷ XIV dưới triều nhà Trần. Một điểm đặc biệt mang tính khoa học trong quy hoạch của tiền nhân là bốn ngôi chùa này được phân bổ với khoảng cách địa lý đều nhau; khi tiếng chuông chùa này thỉnh lên, âm thanh sẽ vọng đến chùa kia tạo nên một sự kết nối tâm linh huyền diệu giữa đại ngàn.

Thuở xưa, chùa được xây dựng rất bề thế với nhiều hạng mục như Miếu Cô Chín, nhà Tổ, nhà Thánh Mẫu, nhà Hạ điện và nhà Tam Bảo. Trải qua hàng trăm năm với sự khắc nghiệt của thiên tai và những biến động lịch sử, nhiều hạng mục đã bị hư hại. Tuy nhiên, bằng tâm huyết của chính quyền và Phật tử, chùa đã được trùng tu mạnh mẽ.

Báu vật quý giá đang được lưu giữ tại đây là quả chuông cao hơn 1m, nặng khoảng 200kg, chạm trổ tinh xảo với dòng chữ “Đại Hùng Tự Chung”. Bài minh trên chuông xác nhận chuông được đúc vào năm thứ 7 niên hiệu Cảnh Thịnh (1793 - 1802) thời Tây Sơn.

Điểm đặc biệt của chùa Đại Hùng là sự dung hòa giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian. Với quan niệm “đất của Vua, chùa của làng”, nơi đây trở thành địa điểm để nhân dân dâng hương tưởng niệm các vị Vua Hùng trước khi tổ chức lễ hội chính thức tại đền thờ.

Đền thờ Thủy tổ Kinh Dương Vương và sự huyền bí của Giếng Ngọc

Nằm trên đỉnh Mồng Gà, cách chùa Hạ khoảng 1km là Đền thờ Thủy tổ Kinh Dương Vương và các bậc Vua Hùng. Theo sử liệu cũng như các tư liệu truyền ngôn đây từng là ngôi đền lớn nhất của cả Tổng Độ Liêu xưa kia. Những phiến đá táng cột có chu vi rất lớn còn sót lại tại hiện trường là bằng chứng cho quy mô đồ sộ của công trình trong quá khứ.

Trong những năm qua, với sự quan tâm của cấp ủy, chính quyền các cấp, sự đóng góp của bà con xa quê, của các nhà hảo tâm, của các doanh nghiệp, doanh nhân và bà con nhân dân, phật tử xa gần, đến nay đền đang được lập các hạng mục để trùng tu, tôn tạo trên nền móng cũ.

Điểm hấp dẫn du khách khi đến đền chính là Giếng Ngọc - mạch nước mát lành chảy ra từ mạch ngầm trong đá. Tương truyền đây là mạch nước thần, vì vậy vào các ngày lễ, nhân dân thường dâng hương và xin nước uống để cầu bình an, sức khỏe…

Đại lễ Giỗ Tổ năm 2026 - Sự hội tụ của lòng dân và hào khí dân tộc

Nhiều năm qua, Khu di tích lịch sử - văn hóa Đại Hùng đã trở thành điểm đến văn hóa tâm linh thu hút đông đảo du khách thập phương. Mỗi dịp Giỗ Tổ Hùng Vương (mùng 10/3 âm lịch), nơi đây rộn ràng như một ngày hội lớn của người dân Hà Tĩnh và các vùng lân cận.

Trong năm, di tích có 2 lễ chính: lễ húy kỵ Thủy tổ Kinh Dương Vương (ngày 18 tháng Giêng) và Đại lễ Giỗ Tổ. Vào dịp này, hàng vạn người dân, phật tử về dâng hương, bái Tổ. Lễ vật giản dị, mang đậm bản sắc quê hương như bánh chưng, hoa quả, nông sản. Đại lễ diễn ra trong nhiều ngày với các hoạt động văn hóa, thể thao, trò chơi dân gian, cùng nghi lễ rước, tế truyền thống trang nghiêm.

Ngay từ giữa tháng 4/2026, các hoạt động như Giải bóng đá Cúp Đại Hùng và Giải đẩy gậy nam - nữ đã thu hút đông đảo vận động viên và nhân dân tham gia.

Sáng 25/4 (9/3 âm lịch), hội thi "Gói bánh chưng, bánh dày dâng Quốc Tổ" đã tạo nên một không khí rộn ràng nơi những sản vật nông nghiệp tinh túy nhất được kết tinh bởi bàn tay khéo léo của người dân để dâng lên tổ tiên.

Chiều ngày 25/4 (9/3 âm lịch), Lễ tế dân gian Đức Thủy tổ Kinh Dương Vương đã diễn ra trọng thể theo nghi thức truyền thống với ba phần: dâng lễ, tế lễ và đọc tế văn cầu quốc thái dân an. Đến sáng 26/4 (10/3 âm lịch), Nghi lễ Nhà nước Giỗ Quốc Tổ Hùng Vương được tổ chức quy mô, quy tụ hàng vạn bà con nhân dân và Phật tử từ khắp nơi về bái Tổ.

Công tác chuẩn bị được UBND phường Nam Hồng Lĩnh triển khai chu đáo từ đầu tháng. Ông Võ Thanh Định - Phó Chủ tịch UBND phường khẳng định, mục tiêu của lễ hội là đảm bảo tiết kiệm, giữ gìn nét đẹp truyền thống và tuyệt đối an toàn. Hình ảnh người dân địa phương cùng Phật tử dọn dẹp vệ sinh, trang trí khánh tiết trong những ngày trước lễ hội đã minh chứng cho sức mạnh đoàn kết và sự tự nguyện trong việc gìn giữ di sản cha ông.

Việc bảo tồn và phát huy giá trị di tích Đại Hùng không chỉ là trách nhiệm mà còn là khát vọng bồi đắp lòng tự tôn dân tộc cho các thế hệ mai sau. Ngày Giỗ Thủy tổ và Quốc Tổ tại đây thực sự trở thành biểu tượng văn hóa sâu sắc, thể hiện đạo lý "uống nước nhớ nguồn".

Bài học từ thời Kinh Dương Vương đến các Vua Hùng vẫn còn nguyên giá trị: đó là bài học về khối đại đoàn kết toàn dân, là tư tưởng dựng nước phải đi đôi với giữ nước. Giữa không gian thiêng liêng của Ngàn Hống, lời căn dặn của Chủ tịch Hồ Chí Minh: “Các Vua Hùng đã có công dựng nước, Bác cháu ta phải cùng nhau giữ lấy nước” như vang vọng hơn bao giờ hết, thôi thúc Đảng bộ và nhân dân Hà Tĩnh quyết tâm xây dựng quê hương ngày càng giàu mạnh.

Bá Mạnh