Bảo đảm 2% ngân sách cho văn hóa chi đúng trọng tâm
Cuối phiên thảo luận tại hội trường về dự thảo Nghị quyết của Quốc hội liên quan đến một số cơ chế, chính sách đột phá phát triển văn hóa Việt Nam sáng 22/4, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh đã phát biểu giải trình, làm rõ các vấn đề được đại biểu Quốc hội quan tâm.
Trước đó, tham gia thảo luận, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Trần Văn Khải (ĐBQH tỉnh Ninh Bình) chỉ ra ba “điểm nghẽn” lớn đang cản trở phát triển văn hóa hiện nay.
Theo đại biểu, thứ nhất là tỷ lệ chi ngân sách cho chuyển đổi số và hạ tầng công nghệ trong ngành văn hóa còn thấp so với nhu cầu thực tiễn. Thực trạng tại các lĩnh vực như di sản, thư viện, bảo tàng, điện ảnh và nhiều địa phương cho thấy, những đơn vị đi đầu trong số hóa đều gặp khó khăn về hạ tầng thiếu đồng bộ, dữ liệu phân tán, phần mềm chưa tương thích và thiếu kinh phí duy trì, nâng cấp hệ thống. Vì vậy, nếu quy định tại Điều 10 của dự thảo chỉ dừng ở mức “ưu tiên đầu tư” mà không gắn với cơ chế phân bổ nguồn lực tại Điều 3, sẽ khó tạo chuyển biến rõ rệt.
Thứ hai, tình trạng thiếu hụt nhân lực số được xác định là “điểm nghẽn” mang tính chiến lược. Dù các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn, an ninh mạng hay sáng tạo nội dung số được đề cập nhiều, song nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu trong khu vực công, đặc biệt ở ngành văn hóa, vẫn còn hạn chế cả về số lượng và chất lượng.
Đại biểu cho rằng cơ chế tiền lương, đãi ngộ và tuyển dụng hiện nay chưa đủ sức cạnh tranh với khu vực tư nhân. Do đó, nếu Điều 7 không được sửa đổi theo hướng xác định rõ nhóm nhân lực trọng điểm và bổ sung cơ chế thu hút, đào tạo, tuyển dụng linh hoạt, sẽ khó giải quyết căn cơ vấn đề này.
Thứ ba, nguồn lực đầu tư từ ngân sách cho văn hóa còn hạn chế. Đại biểu đánh giá quy định bảo đảm tối thiểu 2% tổng chi ngân sách nhà nước cho văn hóa là cần thiết, nhưng chưa đủ. Vấn đề quan trọng là cơ cấu phân bổ nguồn lực này cần được làm rõ, bảo đảm ưu tiên hợp lý cho các lĩnh vực như thiết chế văn hóa cơ sở, bảo tồn di sản, chuyển đổi số, an ninh văn hóa số và đào tạo nhân lực. Nếu không, việc đạt tỷ lệ chi có thể không đồng nghĩa với hiệu quả thực chất.
Từ các “điểm nghẽn” trên, đại biểu Trần Văn Khải kiến nghị sửa đổi, bổ sung một số nội dung trọng tâm của dự thảo, trong đó nhấn mạnh yêu cầu ưu tiên bố trí nguồn lực cho chuyển đổi số văn hóa, phát triển hạ tầng dữ liệu quốc gia và bảo tồn di sản.
Phát biểu tiếp thu, giải trình, Bộ trưởng Lâm Thị Phương Thanh cho biết dự thảo Nghị quyết được xây dựng nhằm hai mục tiêu lớn: tháo gỡ các điểm nghẽn, vướng mắc hiện tại và huy động, sử dụng hiệu quả mọi nguồn lực cho phát triển văn hóa.
Theo Bộ trưởng, cùng với Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa và Kế hoạch đầu tư công trung hạn sắp được thông qua, Nghị quyết sẽ tạo nền tảng, động lực cho giai đoạn 2025–2030.
Cơ quan soạn thảo đã phối hợp với Ủy ban Văn hóa và Xã hội rà soát kỹ lưỡng, bảo đảm những chính sách đã rõ và đạt đồng thuận cao sẽ được quy định cụ thể; các nội dung mới, cần linh hoạt sẽ giao Chính phủ hoặc áp dụng cơ chế thí điểm. Dự thảo cũng đã được tinh gọn phạm vi điều chỉnh và thống nhất tên gọi là “Nghị quyết về phát triển văn hóa Việt Nam”.
Đáng chú ý, dự thảo xác định rõ nguồn lực phát triển văn hóa gồm ngân sách nhà nước bảo đảm tối thiểu 2% tổng chi và các nguồn lực xã hội. Bộ trưởng cho biết, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đang phối hợp với Bộ Tài chính và các cơ quan liên quan để làm rõ cơ cấu phân bổ nguồn lực này, bảo đảm chi đúng mục tiêu, đúng trọng tâm.
Bên cạnh đó, dự thảo bổ sung các quy định nhằm đưa văn hóa thấm sâu vào đời sống, trong đó có việc phát huy giá trị các ngày lễ lớn, đặc biệt là ngày 24/11; áp dụng cơ chế miễn, giảm phí tham quan tại các đơn vị công lập và khuyến khích khu vực tư nhân tham gia, qua đó nâng cao khả năng tiếp cận văn hóa của người dân, nhất là thanh thiếu niên.
Các chính sách bảo tồn văn hóa dân tộc thiểu số, nghệ thuật dân gian, truyền thống cũng được thiết kế theo hướng ưu tiên nguồn lực mạnh mẽ. Trọng tâm là bảo vệ tiếng nói, chữ viết, gìn giữ kiến trúc mang bản sắc Việt, phát triển không gian văn hóa gắn với du lịch và đưa nghệ thuật truyền thống vào trường học.
Đối với các nội dung khác, Bộ trưởng khẳng định cơ quan soạn thảo sẽ tiếp thu đầy đủ ý kiến đại biểu để hoàn thiện dự thảo, trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội xem xét, đồng thời cụ thể hóa trong các văn bản hướng dẫn của Chính phủ trong thời gian tới.