Hành trình Hồ Chí Minh - Từ khát vọng độc lập dân tộc đến xây dựng Việt Nam hùng cường:Bài 7: Không gian văn hóa Hồ Chí Minh - động lực nội sinh trong kỷ nguyên mới

Pác Bó - Hạt nhân hình thành Không gian văn hóa Hồ Chí Minh

Trong tiến trình cách mạng Việt Nam hiện đại, hiếm có địa danh nào hội tụ đầy đủ chiều sâu lịch sử, tầm vóc tư tưởng và giá trị biểu tượng như Pác Bó (xã Trường Hà, Cao Bằng).

Mùa Xuân năm 1941, sau hành trình 30 năm bôn ba tìm đường cứu nước, Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc đã lựa chọn Pác Bó làm điểm dừng chân đầu tiên khi trở về Tổ quốc, trực tiếp lãnh đạo cách mạng trong nước. Quyết định mang tính lịch sử ấy không chỉ mở ra bước ngoặt cho cách mạng Việt Nam, mà còn đặt nền móng hình thành Không gian văn hóa Hồ Chí Minh - một không gian vừa hữu hình qua di tích, vừa vô hình trong đời sống tinh thần dân tộc.

Tại Pác Bó, trong điều kiện vô cùng gian khó, Người đã xây dựng căn cứ địa cách mạng đầu tiên, tổ chức huấn luyện cán bộ, chỉ đạo xây dựng lực lượng, chuẩn bị về chính trị, tư tưởng và tổ chức cho Tổng khởi nghĩa Tháng Tám 1945. Những địa danh như hang Cốc Bó, suối Lê-nin, núi Các Mác, lán Khuổi Nặm, mốc 108, bàn đá bên suối đầu nguồn… không chỉ là chứng tích lịch sử, mà còn là biểu hiện sinh động cho phong cách sống giản dị, gần dân, hòa mình với thiên nhiên của Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Chủ tịch UBND tỉnh Cao Bằng Lê Hải Hòa nhấn mạnh, xây dựng Không gian văn hóa Hồ Chí Minh không chỉ là nhiệm vụ bảo tồn di sản, mà là chiến lược phát triển lâu dài của tỉnh trong bối cảnh mới. Theo Chủ tịch UBND tỉnh, Cao Bằng xác định di sản Hồ Chí Minh là “nguồn lực mềm đặc biệt”, vừa bồi đắp nền tảng tinh thần cho xã hội, vừa tạo động lực thúc đẩy phát triển du lịch văn hóa, kinh tế xanh, kinh tế biên mậu và hội nhập quốc tế.

Nhận thức rõ giá trị đặc biệt ấy, tỉnh Cao Bằng xác định Khu di tích quốc gia đặc biệt Pác Bó là hạt nhân trung tâm trong kiến tạo Không gian văn hóa Hồ Chí Minh. Công tác bảo tồn được triển khai theo hướng giữ gìn tối đa yếu tố gốc, bảo đảm sự hài hòa giữa cảnh quan thiên nhiên và di tích lịch sử. Không gian sinh hoạt, làm việc của Bác trong giai đoạn 1941–1945 được gìn giữ cẩn trọng, tạo điều kiện để người dân và du khách có thể “chạm” vào lịch sử một cách chân thực, lắng đọng.

Song song với bảo tồn, Cao Bằng chú trọng phát huy giá trị di sản theo hướng hiện đại. Nhà trưng bày Pác Bó được đầu tư nâng cấp, ứng dụng công nghệ số, trưng bày khoa học, sinh động, giúp tái hiện bối cảnh lịch sử, tầm nhìn chiến lược và tư duy cách mạng của Người. Đội ngũ thuyết minh viên được đào tạo bài bản, am hiểu sâu sắc về lịch sử, góp phần truyền tải chính xác, cảm xúc những câu chuyện gắn với từng hiện vật, từng địa danh.

Trong dòng người về nguồn tại Pác Bó, chị Nguyễn Thu Hà, du khách đến từ Hà Nội, xúc động chia sẻ: “Tôi từng đọc rất nhiều về Bác Hồ, nhưng chỉ khi đứng bên suối Lê-nin, nhìn bàn đá nơi Người làm việc, tôi cảm nhận về một lãnh tụ Hồ Chí Minh vĩ đại mà sống giản dị, gắn bó cùng với đồng bào các dân tộc mới làm nên thắng lợi cách mạng Việt Nam”.

Từ một căn cứ địa cách mạng giữa núi rừng Việt Bắc, Pác Bó hôm nay đã trở thành “địa chỉ đỏ” tiêu biểu của cả nước, hàng năm thu hút hàng nghìn lượt du khách cả nước đến tham quan, học tập, báo công giáo dục truyền thống cách mạng, bồi đắp lý tưởng, đạo đức cho các thế hệ. Quan trọng hơn, Pác Bó không chỉ là nơi lưu giữ ký ức, mà đang thực sự trở thành trung tâm lan tỏa giá trị tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh - nền tảng tinh thần bền vững cho sự phát triển của Cao Bằng và đất nước trong kỷ nguyên mới.

Kết nối di sản Hồ Chí Minh trong trục liên vùng, liên quốc gia

Không gian văn hóa Hồ Chí Minh tại Cao Bằng không tồn tại như một chỉnh thể khép kín, mà là điểm nút quan trọng trong trục di sản Hồ Chí Minh mang tầm vóc quốc gia và quốc tế. Ngay từ giai đoạn 1941 - 1945, hoạt động cách mạng của Nguyễn Ái Quốc tại Cao Bằng đã gắn bó mật thiết với các địa bàn chiến lược khác như Thái Nguyên, Tuyên Quang, trung tâm của An toàn khu Việt Bắc; đồng thời liên thông với các địa điểm Người từng hoạt động tại Quảng Tây (Trung Quốc). Chính mối liên kết lịch sử ấy đã tạo nên không gian di sản xuyên vùng, xuyên biên giới, phản ánh sinh động tầm vóc quốc tế của con đường cách mạng Việt Nam.

Trong hành trình cách mạng của Chủ tịch Hồ Chí Minh, mỗi địa phương đều mang một dấu ấn đặc biệt: Nghệ An - quê hương hun đúc tinh thần yêu nước; TP. Hồ Chí Minh - nơi Người ra đi tìm đường cứu nước; Cao Bằng - nơi Người trở về lãnh đạo cách mạng; Hà Nội - nơi Người gắn bó trọn đời và an nghỉ. Khi được kết nối trong một chỉnh thể thống nhất, những “địa chỉ đỏ” ấy tạo thành trục hành trình Hồ Chí Minh, phản ánh sự phát triển liên tục của tư tưởng, đường lối cách mạng Việt Nam từ tìm đường, giác ngộ, tổ chức đến giành chính quyền và xây dựng đất nước.

Ông Lê Hải Hòa khẳng định, từ hạt nhân Pác Bó, tỉnh Cao Bằng đang từng bước mở rộng Không gian văn hóa Hồ Chí Minh theo trục liên kết vùng Việt Bắc và kết nối quốc tế, gắn với Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng. “Di sản Hồ Chí Minh không đứng riêng lẻ, mà phải được đặt trong tổng thể không gian văn hóa - lịch sử - sinh thái, để mỗi điểm đến đều kể được câu chuyện về tư tưởng, đạo đức và tầm vóc thời đại của Người”, Chủ tịch UBND tỉnh nhấn mạnh.

Trên nền tảng đó, Cao Bằng xác định phát triển Không gian văn hóa Hồ Chí Minh theo hướng liên vùng, liên kết chặt chẽ với các tỉnh Việt Bắc, đồng thời mở rộng hợp tác quốc tế, trước hết là với Trung Quốc - nơi gắn bó mật thiết với nhiều giai đoạn hoạt động cách mạng của Người. Mô hình Không gian văn hóa Hồ Chí Minh do TP. Hồ Chí Minh khởi xướng thời gian qua đã mở ra cách tiếp cận mới: đưa di sản Hồ Chí Minh ra khỏi khuôn khổ bảo tàng, di tích, trở thành môi trường sống, môi trường giáo dục và môi trường phát triển.

Với lợi thế là căn cứ địa cách mạng đầu tiên trong nước, Cao Bằng có điều kiện đặc biệt để kết nối các tuyến du lịch “theo chân Bác” trong nước và quốc tế. Các tuyến này không chỉ phục vụ nhu cầu tham quan, nghiên cứu lịch sử, mà còn góp phần lan tỏa giá trị tư tưởng Hồ Chí Minh ra khu vực và thế giới, khẳng định bản sắc văn hóa và vị thế của Việt Nam trong tiến trình hội nhập.

Việc hình thành trục di sản Hồ Chí Minh mang tầm quốc gia và quốc tế không chỉ có ý nghĩa bảo tồn, mà còn mở ra dư địa phát triển mới cho kinh tế – xã hội, đặc biệt là du lịch văn hóa bền vững. Qua đó, di sản Hồ Chí Minh tiếp tục được “kích hoạt” trong đời sống đương đại, trở thành nguồn lực mềm quan trọng cho phát triển đất nước.

Đưa di sản Hồ Chí Minh sống động trong đời sống cộng đồng

Giá trị bền vững nhất của Không gian văn hóa Hồ Chí Minh không chỉ nằm ở hệ thống di tích hay các trưng bày hiện đại, mà ở khả năng thấm sâu vào đời sống cộng đồng. Tại Cao Bằng, nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh từng được đồng bào các dân tộc Tày, Nùng, Mông che chở, đùm bọc trong những năm tháng gian nguy, di sản về Người đã và đang hiện diện sinh động trong nếp sống, phong tục và sinh hoạt văn hóa của nhân dân.

Cùng với Khu di tích quốc gia đặc biệt Pác Bó, Cao Bằng kết nối đồng bộ các di tích tiêu biểu khác như rừng Trần Hưng Đạo - nơi thành lập Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân, hay Khu di tích Chiến thắng Biên giới 1950 - nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh trực tiếp ra mặt trận chỉ đạo chiến dịch. Các không gian này được định hướng phát triển như một hệ sinh thái di sản mở, kết hợp bảo tồn, giáo dục truyền thống với ứng dụng công nghệ số, tạo trải nghiệm đa chiều cho người dân và du khách.

Lễ hội “Về nguồn Pác Bó” được tổ chức hằng năm là minh chứng rõ nét cho sự gắn kết giữa di sản Hồ Chí Minh và đời sống cộng đồng. Từ nghi lễ rước nước suối Lê-nin trang trọng đến các hoạt động văn hóa, văn nghệ, trò chơi dân gian, ẩm thực truyền thống, di sản cách mạng được tái hiện không khô cứng, mà sống động, gần gũi, mang hơi thở của đời sống đương đại.

Theo ông Đào Văn Mùi, Giám đốc Ban Quản lý các Di tích quốc gia đặc biệt tỉnh Cao Bằng: thách thức lớn nhất hiện nay là làm sao để di tích “sống” cùng đời sống xã hội. Ông cho biết, công tác bảo tồn tại Pác Bó được triển khai theo nguyên tắc giữ gìn tối đa yếu tố gốc, cảnh quan tự nhiên và gắn với tổ chức các lễ hội dân gian lan toả tư tưởng Hồ Chí Minh trong đời sống cộng đồng các dân tộc; ứng dụng công nghệ số để nâng cao trải nghiệm cho công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ.

“Chúng tôi không muốn du khách chỉ đến chụp ảnh rồi rời đi, mà phải cảm nhận được vì sao từ hang đá nhỏ nơi biên cương này, tư tưởng Hồ Chí Minh đã dẫn dắt dân tộc đi đến độc lập”, ông Đào Văn Mùi chia sẻ.

Từ trưng bày chuyên đề, thuyết minh theo chủ đề, đến số hóa tư liệu, mỗi chi tiết đều được xây dựng với mục tiêu đưa tư tưởng, phong cách Hồ Chí Minh thấm sâu một cách tự nhiên, không giáo điều. Đặc biệt, việc ứng dụng công nghệ số, số hóa tư liệu, xây dựng bản đồ di sản, thuyết minh đa phương tiện, trải nghiệm VR/AR đang mở ra khả năng tiếp cận mới cho thế hệ trẻ. Di sản Hồ Chí Minh không còn chỉ được “nghe kể”, mà được “trải nghiệm”, “đối thoại”, giúp giá trị lịch sử, tư tưởng thấm sâu một cách tự nhiên.

Tham dự các hoạt động kỷ niệm 85 năm Ngày Bác Hồ về nước tại Pác Bó, chị Nguyễn Tú Thanh, du khách Hà Nội, xúc động chia sẻ: “Đến Pác Bó đúng dịp lễ kỷ niệm thiêng liêng, tôi không chỉ được tìm hiểu lịch sử mà còn cảm nhận rất rõ sự gắn bó máu thịt giữa Bác Hồ với đồng bào các dân tộc nơi đây, khiến mỗi người như được nhắc nhở phải sống tốt hơn, có trách nhiệm hơn với đất nước”.

Chia sẻ cảm xúc khi Trường Hà được lựa chọn là điểm khởi đầu xây dựng Không gian văn hóa Hồ Chí Minh, Bí thư Đảng ủy xã Dương Mạc Kiên xúc động nói: Hơn tám thập kỷ từ ngày Chủ tịch Hồ Chí Minh trở về Pác Bó (28/1/1941), không gian văn hóa Hồ Chí Minh tại Pác Bó không chỉ bảo tồn giá trị di sản lịch sử, mà trở thành di sản tinh thần sống động, là sợi chỉ đỏ nối quá khứ với hiện tại và định hướng tương lai. Không gian ấy giữ vị trí đặc biệt trong đời sống văn hóa cộng đồng, phát triển du lịch bền vững và giáo dục truyền thống cách mạng cho thế hệ hôm nay và mai sau.

Trong kỷ nguyên phát triển mới, việc tiếp tục gìn giữ, phát huy và kết nối không gian văn hóa Hồ Chí Minh với phát triển kinh tế - xã hội, giáo dục truyền thống sẽ là nền tảng tinh thần vững chắc cho Cao Bằng và cả nước trên con đường phát triển bền vững, hội nhập và nâng cao vị thế đất nước trên trường quốc tế.

Tự lực, tự cường kiến tạo động lực phát triển mới

Không gian văn hóa Hồ Chí Minh tại Cao Bằng được định hướng trở thành trung tâm kết nối di sản, giáo dục truyền thống và lan tỏa giá trị Hồ Chí Minh tới đồng bào các dân tộc trong tỉnh và vùng Việt Bắc, với trọng tâm trưng bày tư liệu, hình ảnh, hiện vật về hành trình Chủ tịch Hồ Chí Minh trở về nước qua Tịnh Tây, Long Châu, mốc 108, Pác Bó, đồng thời ứng dụng công nghệ số, thực tế ảo và thực tế tăng cường, tổ chức các hoạt động giáo dục trải nghiệm và kết nối du lịch vùng Việt Bắc.

Ông Nguyễn Quốc Trung, Giám đốc Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch tỉnh Cao Bằng cho biết: Không gian văn hóa Hồ Chí Minh tại Cao Bằng là một sản phẩm du lịch văn hóa đặc sắc, thu hút đông đảo du khách không chỉ bởi giá trị lịch sử sâu sắc mà còn bởi cảnh quan tuyệt đẹp và trải nghiệm sống động. Pác Bó không chỉ là nơi lắng đọng “trang sử sống” của cách mạng Việt Nam, mà còn là điểm đến trải nghiệm thiên nhiên, văn hóa cộng đồng và di sản bản địa. Năm 2025, tỉnh Cao Bằng đón gần 2,5 triệu lượt khách du lịch, tăng trưởng mạnh cả về lượng khách và doanh thu, trong đó các di tích lịch sử - văn hóa đóng vai trò quan trọng trong quảng bá hình ảnh mảnh đất và con người Cao Bằng.

Một điểm nhấn quan trọng là việc ứng dụng mạnh mẽ công nghệ số, mô phỏng trải nghiệm nhập vai bằng thực tế ảo, xây dựng không gian thực tế tăng cường tại các điểm thực địa, mô hình 3D nhân vật và bối cảnh lịch sử, hệ thống hướng dẫn viên ảo và không gian tương tác hành trình cứu nước. Những ứng dụng này mở ra phương thức tiếp cận di sản Hồ Chí Minh theo hướng hiện đại, phù hợp với giới trẻ và du khách quốc tế.

Ông Đào Văn Mùi, Giám đốc Ban Quản lý các Khu di tích quốc gia đặc biệt tỉnh Cao Bằng cho biết, Không gian văn hóa Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Cao Bằng là cách làm mới, góp phần bảo tồn và phát huy giá trị di sản Hồ Chí Minh.

Trên cơ sở học tập kinh nghiệm từ Thành phố Hồ Chí Minh, địa phương xây dựng kế hoạch lồng ghép không gian văn hóa vào các hoạt động thường xuyên, phối hợp với các cơ sở giáo dục và lực lượng vũ trang tổ chức cho học sinh, sinh viên tham quan, học tập, trải nghiệm tại các điểm di tích, đồng thời đẩy mạnh chuyển đổi số để lan tỏa giá trị di sản tới đông đảo nhân dân và du khách.

Những ký ức ấy trở thành di sản tinh thần đặc biệt, kết tinh trong bản sắc văn hóa chính trị của địa phương, được lưu giữ trong ký ức cộng đồng và trong công tác giáo dục truyền thống. Tình cảm với Bác được chuyển hóa thành động lực hành động trong từng giai đoạn phát triển, thể hiện qua phong trào học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh, qua công tác bảo tồn di tích và quyết tâm phát triển kinh tế - xã hội, nâng cao đời sống nhân dân, xây dựng hệ thống chính trị vững mạnh.

PGS.TS Phạm Hồng Long, Chủ tịch Hội đồng khoa học đào tạo Khoa Du lịch học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội nhận định, việc khai thác các giá trị di tích lịch sử cách mạng thông qua các nền tảng số là hướng đi phù hợp, giúp thông tin lịch sử trở nên sinh động, dễ tiếp cận hơn. Nếu Cao Bằng kết hợp hiệu quả giữa công nghệ hiện đại và hệ thống di tích gắn với Chủ tịch Hồ Chí Minh, đây sẽ là cú hích quan trọng cho du lịch lịch sử cách mạng của địa phương.

Từ Pác Bó mùa xuân năm 1941 đến Cao Bằng hôm nay, tư tưởng, đạo đức và phong cách Hồ Chí Minh tiếp tục soi đường cho sự nghiệp xây dựng và phát triển địa phương, góp phần cùng cả nước hiện thực hóa mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh. Đối với Đảng bộ và nhân dân các dân tộc Cao Bằng, Không gian văn hóa Hồ Chí Minh không chỉ là ký ức lịch sử mà là cam kết chính trị đối với tương lai, là nền tảng để bồi đắp niềm tin, khẳng định bản sắc và nuôi dưỡng khát vọng phát triển bền vững của vùng đất biên cương anh hùng.

Nhóm PV