Euro 5, tầm nhìn xanh và bài toán kiểm soát ô nhiễm không khí đô thị

Lộ trình triển khai tiêu chuẩn khí thải

Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang hoàn thiện lộ trình áp dụng tiêu chuẩn khí thải mới cho ô tô đang lưu hành, với mục tiêu kiểm soát ô nhiễm không khí và hướng tới phát triển giao thông bền vững. Trong đề xuất trình Phó Thủ tướng Trần Hồng Hà gần đây, Hà Nội và TP.HCM sẽ là hai đô thị tiên phong triển khai trước khi áp dụng trên phạm vi toàn quốc.

Theo lộ trình, việc áp dụng tiêu chuẩn khí thải được phân theo năm sản xuất và khu vực. Các xe sản xuất trước năm 1999 sẽ áp dụng mức khí thải 1, tương đương Euro 1, ngay khi quyết định có hiệu lực. Xe sản xuất trong giai đoạn 1999-2016 sẽ áp dụng mức 2, tương đương Euro 2, từ thời điểm quy định ban hành.

Với xe sản xuất từ 2017-2021, mức 3 (Euro 3) sẽ áp dụng trên toàn quốc từ ngày 1/1/2026, nhưng tại Hà Nội và TP.HCM, các phương tiện này sẽ phải đạt mức 4 (Euro 4) từ ngày 1/1/2027. Những xe sản xuất từ năm 2022 trở đi sẽ áp dụng mức 4 trên toàn quốc từ 1/1/2026, trong khi hai đô thị lớn sẽ tiến lên mức 5 (Euro 5) từ ngày 1/1/2028.

Từ năm 2029, tất cả phương tiện lưu thông tại Hà Nội và TP.HCM bắt buộc đạt tối thiểu mức 2 trở lên. Các xe sản xuất và lắp ráp theo giấy chứng nhận an toàn kỹ thuật cấp trước ngày 1/1/2022 sẽ áp dụng mức khí thải tương tự ô tô sản xuất giai đoạn 2017-2021, tức là mức 3.

Nguyên tắc triển khai được nhấn mạnh là “thống nhất, đồng bộ”, nhằm tránh tình trạng lệch chuẩn giữa xe sản xuất trong nước, xe nhập khẩu và các phương tiện đang lưu hành. Việc nâng tiêu chuẩn khí thải sẽ tác động trực tiếp đến chi phí vận hành, bảo dưỡng, nâng cấp hoặc đổi xe mới, đặc biệt với doanh nghiệp vận tải và người dân có thu nhập trung bình.

Theo thống kê từ Bộ Xây dựng, hiện khoảng 16% số xe sản xuất giai đoạn 2017–2021 tại Hà Nội và TP.HCM chưa đạt chuẩn Euro 4, chủ yếu là xe tải và xe đầu kéo. Việt Nam hiện có hơn 5 triệu ô tô lưu hành, phần lớn tập trung tại hai đô thị lớn, với tỷ lệ phương tiện cũ, phát thải cao vẫn còn đáng kể. Giới chuyên môn đánh giá việc nâng tiêu chuẩn khí thải là bước đi tất yếu, phù hợp với chiến lược tăng trưởng xanh và cam kết giảm phát thải ròng về 0 vào năm 2050 của Chính phủ.

Thách thức và giải pháp hỗ trợ chuyển đổi xanh

Để triển khai tiêu chuẩn khí thải mới, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đề xuất nhiều giải pháp đồng bộ. Việc khuyến khích đổi xe cũ sang xe mới, hỗ trợ nâng cấp thiết bị xử lý khí thải và đảm bảo nguồn cung nhiên liệu đạt chuẩn Euro 5 được coi là trọng tâm. Đồng thời, phát triển hệ thống giao thông công cộng xanh, như xe buýt điện, xe hybrid và các tuyến metro nội đô, được đánh giá là nhân tố quan trọng giúp giảm áp lực cho phương tiện cá nhân, hạn chế phát thải và nâng cao chất lượng môi trường đô thị.

Tuy nhiên, quá trình nâng tiêu chuẩn khí thải cũng đặt ra nhiều thách thức. Hệ thống kiểm định hiện nay cần được đầu tư nâng cấp thiết bị đo đạt chuẩn quốc tế để đảm bảo tính chính xác và công bằng. Đồng thời, các nhà cung ứng nhiên liệu phải bảo đảm khả năng tương thích với động cơ để phương tiện đạt các mức khí thải cao như Euro 4 và Euro 5.

Với các phương tiện cũ, đặc biệt là xe kinh doanh vận tải, việc buộc ngừng hoạt động đột ngột có thể gây xáo trộn lớn, ảnh hưởng đến đời sống và hoạt động kinh tế của người dân. Vì vậy, các chuyên gia khuyến nghị áp dụng cơ chế khuyến khích thay vì ép buộc, kết hợp hỗ trợ tài chính hoặc cho vay ưu đãi, giúp doanh nghiệp và người dân dễ dàng chuyển đổi sang xe đạt chuẩn.

Bên cạnh đó, Bộ đề xuất các biện pháp hỗ trợ khác như tư vấn kỹ thuật nâng cấp xe, tăng cường đào tạo nhân lực cho các trạm kiểm định, cũng như xây dựng cơ chế theo dõi, đánh giá định kỳ tác động kinh tế - xã hội của lộ trình triển khai. Đây là những bước đi thiết yếu nhằm đảm bảo quá trình chuyển đổi diễn ra đồng bộ, hạn chế xung đột lợi ích và tối ưu hóa hiệu quả môi trường.

Các chuyên gia giao thông nhận định, việc áp dụng Euro 5 tại hai đô thị lớn không chỉ nâng cao chất lượng không khí mà còn tạo tiền đề cho chiến lược phát triển giao thông bền vững. Lộ trình triển khai theo từng nhóm xe và khu vực giúp cân bằng lợi ích giữa các chủ sở hữu phương tiện, đồng thời đảm bảo hiệu quả chính sách lâu dài. Khi được triển khai đồng bộ, lộ trình Euro 5 sẽ tạo cú hích quan trọng, góp phần giảm áp lực ô nhiễm, đồng thời thúc đẩy chuyển đổi cơ sở hạ tầng và năng lực vận tải hướng tới phát triển bền vững.

Nâng tiêu chuẩn khí thải ô tô đang được xem là bước then chốt trong chiến lược giao thông xanh của Việt Nam. Sự kết hợp giữa chính sách khuyến khích, hỗ trợ kỹ thuật và phát triển giao thông công cộng thân thiện môi trường sẽ giúp thực hiện cam kết giảm phát thải ròng về 0 vào năm 2050, đồng thời nâng cao chất lượng sống cho người dân đô thị.

Hà Linh