Bảo hiểm bắt buộc TNDS của chủ xe cơ giới - mảnh ghép trong hệ sinh thái an toàn giao thông
Dù quy định về Bảo hiểm bắt buộc trách nhiệm dân sự của chủ xe cơ giới là xe máy đã được luật hóa, song bên cạnh những người nghiêm túc chấp hành, vẫn còn một bộ phận chưa thực sự quan tâm đúng mức hoặc chưa nhận thức đầy đủ về ý nghĩa của loại hình bảo hiểm này. Chính sự thiếu tuân thủ từ nhóm thiểu số không chỉ khiến họ đối diện nhiều rủi ro khi xảy ra tai nạn, mà còn làm giảm tính đồng bộ của hệ thống an toàn giao thông.
Trách nhiệm pháp lý
Bảo hiểm bắt buộc trách nhiệm dân sự (TNDS) của chủ xe cơ giới, bao gồm xe máy là một trong những quy định quan trọng nhằm bảo đảm an toàn giao thông và bảo vệ quyền lợi của các bên khi tai nạn xảy ra.
Theo Bộ Tài chính, loại hình bảo hiểm này đã được cụ thể hóa trong Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022, Nghị định 67/2023/NĐ-CP của Chính phủ quy định về bảo hiểm bắt buộc TNDS của chủ xe cơ giới, bảo hiểm cháy, nổ bắt buộc, bảo hiểm bắt buộc trong hoạt động đầu tư xây dựng (Nghị định 67, hiệu lực từ 6/9/2023), và Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ 2024 (hiệu lực từ 1/1/2025). Đây không chỉ là nghĩa vụ pháp lý của người điều khiển phương tiện, mà còn là công cụ bảo vệ quyền lợi cho cả chủ xe lẫn nạn nhân trong các vụ va chạm, góp phần duy trì trật tự xã hội.
Theo quy định của Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ 2024, người điều khiển xe máy khi lưu thông đều phải có Bảo hiểm bắt buộc TNDS của chủ xe cơ giới còn hiệu lực. Thực tế, quy định này không mới, đã tồn tại hàng chục năm qua, song tỷ lệ người dân chấp hành vẫn chưa cao, phản ánh khoảng cách giữa ý thức pháp luật và hành vi thực tế.
Nghị định 168/2024/NĐ-CP của Chính phủ quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực giao thông đường bộ (hiệu lực từ 1/1/2025) nêu rõ: Người điều khiển xe mô tô, xe gắn máy không có hoặc không mang theo giấy chứng nhận Bảo hiểm bắt buộc TNDS của chủ xe cơ giới sẽ bị phạt từ 200.000 đến 300.000 đồng. So với trước đây, mức phạt này tăng gần gấp đôi, song theo nhiều chuyên gia, vẫn chưa đủ sức răn đe để tạo chuyển biến trong ý thức tự giác của người dân.
Nghị định 67 cũng đã quy định rõ quyền lợi của người tham gia. Cụ thể, mức chi trả của Bảo hiểm bắt buộc TNDS của chủ xe cơ giới có thể lên tới 150 triệu đồng/người/vụ đối với thiệt hại về người và 50 triệu đồng/vụ đối với thiệt hại tài sản. Trong bối cảnh chi phí y tế không ngừng tăng, và phần lớn người đi xe máy là lao động phổ thông, thì bảo hiểm bắt buộc TNDS của chủ xe cơ giới sẽ giúp giảm gánh nặng cho người tham gia giao thông nếu không may tai nạn xảy ra.
Theo Bộ Xây dựng, đến cuối năm 2024, Việt Nam có hơn 75 triệu xe máy đang lưu hành. Tuy nhiên, Bộ Tài chính cho biết, chỉ khoảng 10% phương tiện có Bảo hiểm bắt buộc TNDS của chủ xe cơ giới còn hiệu lực. Những con số này cho thấy, dù quy định pháp luật đã rõ ràng, nhưng việc thực thi và giám sát vẫn còn nhiều hạn chế.
Mảnh ghép trong hệ sinh thái an toàn giao thông
Chi phí tham gia Bảo hiểm bắt buộc TNDS của chủ xe cơ giới hiện được ở mức từ 55.000 đến 66.000 đồng/năm đối với xe dưới và trên 50cc, và khoảng 290.000 đồng/năm đối với xe phân khối lớn. Tuy nhiên, tỷ lệ tham gia vẫn chưa cao. Một số ý kiến cho rằng nguyên nhân có thể xuất phát từ thói quen sử dụng phương tiện và mức độ quan tâm của người dân đối với loại hình bảo hiểm này.
Thời gian qua, một số trường hợp bị từ chối chi trả do không đáp ứng đầy đủ điều kiện theo quy định, chẳng hạn như rời khỏi hiện trường, tự ý sửa chữa phương tiện hoặc không phối hợp với giám định viên. Những yêu cầu này không phải lúc nào cũng được người dân nắm rõ, dẫn đến những hiểu nhầm về quy trình bồi thường.
Ngoài ra, hoạt động truyền thông liên quan đến Bảo hiểm bắt buộc TNDS của chủ xe cơ giới được nhận định là chưa thật sự bao quát, khiến thông tin về quyền lợi, trách nhiệm và giá trị của loại hình bảo hiểm này chưa được phổ biến rộng rãi. Trong bối cảnh đó, nhiều người vẫn nhìn nhận bảo hiểm chủ yếu dưới góc độ thủ tục bắt buộc, thay vì là công cụ hỗ trợ khi xảy ra rủi ro.
Kinh nghiệm từ nhiều quốc gia phát triển cho thấy, bảo hiểm phương tiện không chỉ là nghĩa vụ pháp lý mà còn là một phần của hệ thống dữ liệu giao thông thông minh. Khi xảy ra sự cố, thông tin bảo hiểm được tra cứu và xác minh nhanh chóng, đảm bảo tính minh bạch, đồng bộ, đồng thời giúp xử lý tai nạn hiệu quả hơn. Cách làm này vừa bảo vệ quyền lợi của các bên, vừa củng cố niềm tin xã hội, tạo nền tảng cho một hệ sinh thái giao thông an toàn, hiện đại.
Tại Việt Nam, khi xe máy vẫn là phương tiện di chuyển chủ lực, liên quan đến hơn 63% số vụ tai nạn giao thông, thì việc đảm bảo mỗi phương tiện đều có Bảo hiểm bắt buộc TNDS của chủ xe cơ giới không chỉ là nghĩa vụ cá nhân mà còn là giải pháp chia sẻ rủi ro xã hội. Nâng cao tỷ lệ tham gia bảo hiểm sẽ góp phần giảm áp lực cho hệ thống y tế, lực lượng chức năng và ngân sách nhà nước.
Các chuyên gia cho rằng, để đạt được điều đó, cơ quan quản lý, doanh nghiệp bảo hiểm và lực lượng chức năng cần phối hợp chặt chẽ hơn trong việc tuyên truyền, giám sát và đơn giản hóa quy trình bồi thường. Việc tích hợp dữ liệu bảo hiểm vào giấy phép lái xe điện tử hoặc xây dựng hệ thống tra cứu trực tuyến về tình trạng bảo hiểm của phương tiện là những giải pháp khả thi giúp tăng tính minh bạch và thuận tiện.
Quan trọng hơn cả, cần thay đổi nhận thức cộng đồng, từ nhìn nhận Bảo hiểm bắt buộc TNDS của chủ xe cơ giới là nghĩa vụ sang coi đó là hành động có trách nhiệm với bản thân và xã hội. Khi người dân hiểu rằng tờ giấy bảo hiểm không chỉ để tránh bị phạt mà là “lá chắn bảo vệ” trong rủi ro, hành vi tuân thủ sẽ trở nên tự giác hơn.