Tăng cường bảo vệ và nghiên cứu đôi thuyền cổ phát hiện tại Công Hà

Bộ VHTT&DL yêu cầu bảo vệ tuyệt đối an toàn khu vực, ngăn chặn mọi hành vi xâm hại; đồng thời tổ chức tuyên truyền nâng cao ý thức bảo vệ di sản trong cộng đồng.

Trước đó, ngày 04/3/2025, UBND tỉnh Bắc Ninh đã ban hành Quyết định số 371/QĐ-UBND về việc khai quật khẩn cấp khu vực phát hiện thuyền cổ. Đến ngày 26/3/2025, Sở VHTT&DL Bắc Ninh phối hợp Viện Khảo cổ học tổ chức báo cáo sơ bộ kết quả nghiên cứu, với sự tham gia của nhiều nhà khoa học, chuyên gia đến từ các viện nghiên cứu, bảo tàng, hiệp hội chuyên ngành và chính quyền địa phương.

Theo đánh giá của các chuyên gia, di tích thuộc loại hình thuyền hai thân, phần phát lộ gồm hai thân thuyền có kết cấu độc mộc ở đáy – phần “chiếm nước” của thuyền, trong khi phần kết cấu phía trên đã không còn. Dù niên đại đang chờ kết quả phân tích Carbon-14, căn cứ vào tư liệu lịch sử cho thấy loại hình thuyền này từng xuất hiện trong lịch sử Việt Nam, đặc biệt vào thời Lý.

Điểm đáng chú ý nhất là toàn bộ thuyền được đóng bằng gỗ, không sử dụng sắt trong kết cấu và liên kết. Đây được đánh giá là di tích thuyền có quy mô, kỹ thuật và cấu trúc phức tạp bậc nhất từ trước đến nay, không chỉ tại Việt Nam mà cả trên phương diện quốc tế; đặc biệt là cấu trúc liên kết giữa thân thuyền và phần nhô lên ở mũi – đuôi vốn chưa từng thấy ở bất kỳ di tích tương tự nào.

Một số nhận định ban đầu cho rằng, kỹ thuật đóng thuyền thể hiện sự tiếp nối truyền thống đóng thuyền Đông Sơn, do phần đáy hai thân thuyền mang đặc trưng độc mộc.

Từ kết quả khai quật và đánh giá sơ bộ, Bộ VHTT&DL đề nghị tỉnh Bắc Ninh tiếp tục rà soát, đánh giá loại hình, tính chất, niên đại; xây dựng các phương án quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di tích theo quy định của Luật Di sản văn hóa 2024; đồng thời sớm lập hồ sơ khoa học cho thuyền cổ.

Đôi thuyền cổ được phát hiện cuối năm 2024, khi một hộ dân tại khu phố Công Hà, phường Hà Mãn, thị xã Thuận Thành (trước đây) nạo vét ao trong khuôn viên nhà. Máy múc đã chạm vào một vật thể dài hàng chục mét. Nhận thấy dấu hiệu bất thường, gia chủ – người có hiểu biết về cổ vật đã dừng việc nạo vét và báo cho chính quyền địa phương. Sau đó, khu vực được khoanh vùng và tiến hành khai quật.

Khi hút hết nước trong ao, đôi thuyền lộ rõ với chiều dài khoảng 17 m, rộng gần 2 m, độ sâu có điểm tới 1,8 m. Hai thân thuyền được liên kết bằng tấm ván dày ở mũi, ghép bằng mộng gỗ. Mỗi thuyền được chia thành 6 khoang, làm từ gỗ táu kích cỡ lớn, độ bền cao. Với kích thước này, các chuyên gia loại trừ khả năng thuyền dùng cho mục đích dân sinh.

Nhiều giả thuyết được đưa ra: đây có thể là thuyền chiến phục vụ hoạt động quân sự trong thời Giao Chỉ hoặc các triều đại Việt cổ; hoặc là cặp thuyền ghép làm phao phục vụ rút lui trên sông; cũng có thể là thuyền vận tải, chở hàng hóa như ngũ cốc. Một số nhà nghiên cứu cho rằng giả thuyết thuyền vận tải hoặc thuyền ghép làm phao có độ thuyết phục cao hơn.

Nhà sử học Dương Trung Quốc cho biết, rất hiếm khi tìm thấy thuyền cổ còn nguyên vẹn đến mức này. Ông đánh giá cao việc người dân đã kịp thời báo tin và chính quyền tích cực vào cuộc. Theo ông, khu vực tìm thấy thuyền nằm ở độ sâu khoảng 4 m, thuộc vùng có dấu tích sông cổ, gần địa vực Luy Lâu – một vùng đất giàu giá trị khảo cổ. Nhiều mẫu vật đã được gửi đi phân tích niên đại bằng phương pháp C14, do Viện Khảo cổ học phối hợp Viện Khoa học và Kỹ thuật Hạt nhân thực hiện.

Sở VHTT&DL Bắc Ninh cũng cho biết, nhóm chuyên gia khảo cứu di vật đều nghiêng về nhận định đôi thuyền có niên đại khoảng thế kỷ XI–XIV, tương ứng thời Lý – Trần. Nhận định này dựa trên cấu trúc độc mộc ở đáy và kỹ thuật mộng ghép gợi liên hệ với truyền thống kỹ thuật từ thời Đông Sơn. Tuy vậy, niên đại chính xác vẫn chờ kết quả phân tích đồng vị carbon.

Nguyễn Cúc