Báo Công lý
Thứ Hai, 30/3/2020

Lặng lẽ Chư Mom Ray

12/12/2014 04:00 UTC+7
(Công lý) - Chiều buông trên đỉnh Chư Mom Ray hùng vĩ. Vầng mặt trời như vỡ trên những vạt cà phê chín đỏ. Đại ngàn Chư Mom Ray đã ôm ấp, che chở cho những đứa con Gia Rai, Ê Đê, Ba Na, Xơ Đăng… của bà mẹ Tây Nguyên vĩ đại qua bao thăng trầm, tao loạn.

Và, một dân tộc bé nhỏ sống dưới chân núi Chư Mom Ray cũng đang dựa vào đại ngàn, dựa vào cộng đồng để tìm lại cuộc sống ấm no, bản sắc văn hóa đã từng bị mai một.

Dân tộc đến từ núi cao

Vẻn vẹn chưa đầy 500 nhân khẩu, quần cư tại làng Le, xã Mo Ray, huyện Sa Thầy, tỉnh Kon Tum, người Rơ Măm từ các bậc già làng đến đám con trẻ đều cảm thấy tự hào mỗi lần nhắc đến dân tộc mình. Ý nghĩa của hai từ Rơ Măm là gì thì ngay cả người già nhất buôn làng cũng không thể giải thích. Nhưng nó là tên của dân tộc, nó cùng với truyền thống văn hóa, đời sống sinh hoạt đã tạo nên sự khác biệt của một cộng đồng người có số cá thể hết sức khiêm tốn ở nước ta.

Bên sàn nhà rông, già Y Tiếc khe khẽ hát. Lời hát như tiếng gió qua khe lá ấy là một câu chuyện sử thi của người Rơ Măm, kể về người anh hùng đã một mình mang cung nỏ, giáo mác ngược lên đỉnh Chư Mom Ray đánh lại người xứ Yàng bảy ngày bảy đêm… Lời hát kể về một thời hoàng kim của tộc người Rơ Măm ưu tú, giỏi giang đã dám chống lại mọi kẻ thù hung bạo nhất. Ngày xưa, xưa lắm, cả trăm năm về trước, người Rơ Măm đông hơn bây giờ nhiều, có tới 12 làng sống biệt lập ở những nơi cao nhất so với các dân tộc khác. Nhưng rồi, một trận dịch khủng khiếp cách đây hơn 70 năm đã xóa sạch các làng, chỉ để lại một làng duy nhất là làng Le hôm nay.

Khoảng thời gian lang thang giữa đại ngàn Chư Mom Ray heo hút ấy, bất cứ người già Rơ Măm nào cũng nhớ rất rõ. Họ quan niệm, một ngọn núi, phía trên là địa phận của trời, là nơi linh thiêng để vươn tới, còn bên dưới là cây cối, đất đai, sông suối… thuộc về cõi âm nên người Rơ Măm không sinh sống tại những vùng thấp. Chính vì lẽ ấy mà dẫu bao đời chịu đói khổ vì sống biệt lập nơi rừng hoang, thiếu nước và đất canh tác, nhưng người Rơ Măm vẫn không chịu rời khỏi vùng đất của tổ tiên. Đã vậy, các hủ tục như sống lang thang, săn bắt, hái lượm, ăn thịt sống, khi chết chôn chung, người ốm chỉ cúng Yàng… càng khiến cho số dân của dân tộc này ngày một ít đi. Trước năm 1975, cả cộng đồng Rơ Măm chỉ có 159 người với 26 hộ, cuộc sống đói khổ triền miên.

Lặng lẽ Chư Mom Ray

Người Rơ Măm hòa cùng các dân tộc anh em trong lễ hội cồng chiêng Tây Nguyên 

Cuộc sống đói khổ, số lượng dân cư ít ỏi là vậy, nhưng những người dân Rơ Măm hiền lành, chịu thương, chịu khó này đã cùng "đất nước đứng lên" chống lại kẻ thù xâm lược. Những nếp nhà Rơ Măm là nơi che giấu cho bộ đội cách mạng vượt qua bao cuộc truy lùng "tìm diệt" gắt gao của giặc. Nhiều thanh niên Rơ Măm đã tạm biệt buôn làng để theo tiếng gọi thiêng liêng của Tổ quốc. Già làng A Blank, Y Tiếc, Trưởng thôn A Dói… là những người trong số ấy. Sau ngày đất nước thống nhất, họ trở lại với buôn làng mình, trở thành những hạt giống nòng cốt trong việc đưa dân tộc mình vượt qua bờ vực diệt vong. Từng bước một, họ đã đưa dân làng mình rời khỏi ngọn núi Yang Sít xuống khu vực dọc quốc lộ 14C, thuộc địa bàn xã Mo Ray, huyện Sa Thầy hiện nay.

Người anh em nhỏ bé Rơ Măm sau khi xuống núi đã có nhiều thành công trong việc cải thiện điều kiện sống của cộng đồng làng mình. Vốn sống bằng nghề làm rẫy, trồng lúa nếp nên những cánh đồng lúc nào cũng có bóng người đi thăm lúa. Người ta biết yêu quí đất hơn, không còn tùy tiện dùng rìu đốn hạ cây, dùng lửa đốt rừng, dọn rẫy nên cây lúa không còn ăn mất đất rừng.

Phương thức thu hoạch lúa của đồng bào nơi đây còn khá sơ giản. Lúa được để chín rục trên rẫy đến khô nỏ. Sau khi làm lễ cúng xin được tuốt lúa mới, họ mới bắt đầu thu hoạch bằng cách tuốt hạt thóc bằng tay trần trên bông lúa ngay tại rẫy rồi bỏ vào chiếc hom nhỏ đeo bên hông. Khi đầy hom mới đổ vào gùi và những gùi lúa này sẽ được đưa vào các kho cất lúa, chứ không cần phơi lại. Phương thức truyền thống này gợi cho chúng ta nhớ đến cách thu lúa của những cư dân Việt cổ cách đây nhiều thiên niên kỷ, khi chưa có liềm cắt lúa. Song, hình thức lao động này cũng cho thấy sự lãng phí sức lao động, thời gian và tiêu hao hạt lúa trong quá trình thu hái.

Hồi sinh bên dòng Sa Thầy

Săn bắt, hái lượm vẫn giữ vai trò kinh tế quan trọng, nhưng giờ đây, người Rơ Măm nghe theo lời cán bộ biên phòng, kiểm lâm rằng, con chồn, con cheo, cây gỗ đều là của núi rừng Chư Mom Ray, chứ không phải của riêng người Rơ Măm, không được tùy tiện săn bắt. Từ ý thức bảo vệ rừng, bà con cũng dần ý thức về việc bảo vệ nguồn cá dưới dòng sông Sa Thầy. Chỉ với đôi tay, rổ, đó và lá độc, họ dễ dàng đánh một lượng cá vừa đủ cho gia đình mình, chứ không tận thu bằng cách sử dụng kích điện hay các loại ngư cụ hiện đại khác.

Trong xã hội truyền thống, đàn ông Rơ Măm thường mặc khố, phía sau buông đến ống chân. Phụ nữ quấn váy và ở trần hoặc mặc áo cộc tay. Váy và khố đều có màu trắng của vải mộc không nhuộm. Phụ nữ thường đeo thêm hoa tai bằng ngà voi, vòng cổ bằng hạt thủy tinh, hạt nhựa nhiều màu. Hiện nay, người làng Le vẫn thường mặc các trang phục truyền thống này vào các dịp đặc biệt, dẫu nghề dệt của bà con đã dần mai một.

Giống như một số các dân tộc bản địa trên đất Tây Nguyên, người Rơ Măm trước đây vẫn có tục "cà răng, căng tai". Những ngày ở làng Le, chúng tôi chỉ gặp vài ba cụ già còn lưu giữ lại chút ít vẻ đẹp từng được các chàng trai Rơ Măm xưa ngưỡng mộ. Với hàm răng có 6 chiếc răng cửa hàm trên được cắt sát chân lợi, đôi tai với lỗ khuyên rộng trước đây từng đeo những ống ngà hoặc ống tre có đường kính lên đến 10cm, cụ bà Y Sin bình thản hút thuốc vê chờ ngày Giàng gọi về với tổ tiên. Cụ đã ăn tám chục mùa măng Chư Mo Ray, nên các con cụ phải chuẩn bị cho mẹ mình một chiếc quan tài được đục từ cây gỗ nguyên khối như thế này. Hình thức đơn giản và được đẽo gọt thô mộc, chúng sẽ mang theo thi thể của người đã khuất và được an táng một lần duy nhất. Hầu hết các gia đình ở làng Le đều có ý thức chuẩn bị cho sự ra đi của người già trong nhà như thế.

Lặng lẽ Chư Mom Ray

 Lễ hội của người Rơ Măm

Các gia đình ở làng Le còn có một vật báu khác thường được cất giữ cẩn thận. Đó chính là chiếc ché lem được truyền lại qua nhiều đời. Những chiếc ché này có giá trị bằng hàng chục con trâu và phải sang tận Lào mới đổi về được. Theo lời Trưởng bản A Dói thì ché chỉ được sử dụng mỗi năm một lần trong lễ mừng lúa mới. Nó là hiện thân của thần lúa, của mùa màng bội thu. Khi được mùa, bà con sẽ bỏ vào trong chiếc ché của gia đình một viên cuội để báo với thần linh.

Trưởng thôn A Dói khoe với chúng tôi một vật báu khác của làng mình được người dân nơi đây gọi là "Yang Ngà", có thể tạm hiểu theo tiếng Việt nghĩa là "cụ tổ". Theo miêu tả, đó là một phiến đá lớn bằng cỡ chiếc rổ, màu nâu xám. Đầu mỏm chìa ra một mẩu màu trắng hình tròn, dài độ một gang tay, nhẵn bóng, trông hệt chiếc ngà voi ai đó cắm vào. Cứ khoảng hai, ba mùa rẫy, phiến đá lại "đẻ" con, nghĩa là phiến đá lại nứt ra một hòn đá con. Mỗi lần Yang Ngà đẻ, thường làng Le được mùa, đi săn gặp thú lớn và không xảy ra dịch bệnh. Người Rơ Măm đặt Yang Ngà trong một chiếc chòi riêng biệt nơi đầu làng và chỉ rước Ngài ra vào những năm làng tổ chức đâm trâu để tắm máu cho Ngài. Có lẽ, với quan niệm "vạn vật hữu linh", những đồ vật mà bà con đã coi là vật thiêng, là đối tượng để thờ cúng thì vẫn thường được bà con dệt nên những màn sương huyền thoại như thế.

Nằm trong nhóm dân tộc thiểu số dưới 1.000 người, những năm qua, đồng bào Rơ Măm nơi đây đã nhận được nhiều chính sách hỗ trợ của Đảng và Nhà nước. Dự án Bảo tồn và phát triển dân tộc Rơ Măm do Ban Dân tộc tỉnh Kon Tum làm chủ dự án trong suốt năm năm đã giúp cho cuộc sống và chất lượng dân số của làng Le có nhiều chuyển biến tích cực. Sau hơn 30 năm người Rơ Măm xuống núi, giờ làng Le đã có một chi bộ với 10 đảng viên và các đoàn thể như thanh niên, phụ nữ hoạt động ổn định. Được sự đầu tư của các dự án, bà con đã khai hoang và trồng được 10ha cây mì, 80ha lúa nước, 11ha cao su tiểu điền cùng hàng trăm con heo, bò, dê… các loại, trên 97% số hộ có xe máy, 100% các hộ có ti vi… Người già ở làng Le giờ đây vẫn thường hồi tưởng về quá khứ để bảo ban con cháu biết trân trọng hiện tại. Lòng người già vui khi thấy tất cả các gia đình đều treo ảnh Bác Hồ, càng vui hơn khi làng Le được công nhận là "Làng văn hóa" cấp tỉnh.

Đêm Mo Ray trong veo, không gian như tan loãng trong hương rừng bát ngát. Lửa đã rực hồng, ché rượu đã nồng mùi men lá mời gọi, một đêm chiêng xoang mê đắm và hoang sơ. Các Ama, Amí, các em trai, em gái cùng khép kín vòng xoang. Người Rơ Măm còn nghèo nhưng vẫn một lòng theo Đảng, theo cách mạng, vẫn đăm đắm giữ lấy hồn cốt của dân tộc và nỗ lực phấn đấu vươn lên để trở thành điểm sáng về kinh tế, văn hóa, xã hội và quốc phòng, an ninh ở vùng biên giới cực Bắc Tây Nguyên. Tất cả những điều ấy có ngọn lửa này, nhịp chiêng này chứng kiến.

Vân Phạm
Bạn đang đọc bài viết Lặng lẽ Chư Mom Ray tại chuyên mục Xã hội của Báo điện tử Công lý. Mọi thông tin chia sẻ, phản hồi xin gửi về hòm thư conglydientu@congly.vn, Hotline 091.2532.315 - 096.1101.678

ý kiến của bạn

Sự kiện nổi bật